Neden Daha Fazla Yetişkin DEHB Tanısı Alıyor?
Amerikan Psikoloji Derneği'nin (APA) Speaking of Psychology podcastinde Russell Ramsay, PhD, yetişkin DEHB tanılarındaki artışı konuşuyor. Kısa cevap: Artışın büyük kısmı yeni bir salgın değil, yıllardır fark edilmeyen vakaların ortaya çıkması.
Sayılar ne söylüyor?
ABD Ulusal Sağlık İstatistikleri Merkezi verilerine göre 2023'te 15,5 milyondan fazla yetişkin DEHB'si olduğunu bildirdi. Bu kişilerin yaklaşık yarısı tanıyı yetişkinlikte aldı.
Artış neden yaşanıyor?
Ramsay'e göre bu bir tür "düzeltme". Üç etken öne çıkıyor:
Pandemi. Okul ve ofis düzeni kalkınca birçok yetişkin, günlük yapıyı ne kadar kendi başına taşıdığını fark etti.
Farkındalık. Ruh sağlığına ilgi arttı, güvenilir bilgiye ulaşmak kolaylaştı.
Erişim. Bazı eyaletlerde telepsikoloji kuralları gevşedi, değerlendirme ve tedaviye ulaşmak kolaylaştı.
Yetişkinlerde DEHB nasıl görünür?
DSM-5-TR kriterleri çocuklarda ve yetişkinlerde aynı (18 belirti), ama belirtiler yaşla birlikte şekil değiştiriyor:
Dikkatsizlik genellikle en kalıcı belirtidir. İşe başlamak, sürdürmek ve dağıldıktan sonra geri dönmek zorlaşır.
Dürtüsellik söz kesmek, aşırı konuşmak ve atılgan harcamalar olarak görülür. Ramsay'e göre erteleme de çoğu zaman gözden kaçan bir dürtüsellik biçimidir.
Hiperaktivite yetişkinlikte içsel huzursuzluğa dönüşür: karışık bir toplantıda oturamamak, ayak sallamak.
Kadınlarda neden geç fark ediliyor?
Kadınlar sıkça dikkatsizlik tipiyle anılır. Yakın tarihli derlemeler ise kadınlarda dürtüsellik ve hiperaktivitenin benzer düzeyde olduğunu, yalnızca farklı ifade edildiğini gösteriyor. Kız çocukların aynı davranışları da erkek çocuklara kıyasla daha az "hiperaktif" diye etiketleniyor. CDC verilerine göre yetişkinlikte tanı alanların %61'i kadın. Klinikçe yönlendirilen çocuklarda erkek-kız oranı yaklaşık 10'a 1 iken yetişkinlerde bu oran 1,5'e 1'e iniyor.
"Geç fark edilme" ile "yetişkinlikte başlangıç" aynı şey değil
DEHB nörogelişimsel bir durum. Yetişkin tanısı için çocukluk döneminde belirtilerin varlığı gerekir, DSM eşiği 12 yaşın öncesi. Ramsay 16 yaşın daha iyi bir işaret olabileceğini düşünüyor, çünkü 12 yaş sınırı ortaokul yıllarını kaçırıyor, oysa öz düzenleme talepleri tam bu sırada artar. Çocukken tanı almış olmak şart değil.
Geç fark edilen DEHB: Belirtiler çocuklukta vardı, ancak yetişkinlikte zorluk büyüyene kadar tanınmadı. En yaygın durum bu.
Yetişkinlikte başlayan DEHB: Çok daha nadir. Bunu gösteren çalışmalarda dikkat sorunları genellikle başka bir nedenle açıklanıyor: yeni ortam, madde kullanımı ya da yeni başlayan duygudurum ve kaygı bozukluğu.
Ramsay'in vurgusu: Dikkat sorunu, ateş gibi spesifik olmayan bir belirtidir. Bu yüzden ayrıntılı bir değerlendirme gerekir.
Günlük hayata etkisi
DEHB bir yürütici işlev bozukluğu olarak tarif ediliyor: planlamak, alarm kurmak, başlamak gibi hemen herkesin günlük hayatta kullandığı öz düzenleme becerileri. Yetişkinlikteki yansımaları:
Para (aşırı harcama, emeklilik için birikim yapamama)
İş ve okul performansı, trafikte sorunlar
İlişkilerde güven sarsılması: Partner veya ev arkadaşı güvenilmezliği özensizlik sayabiliyor, oysa mesele nörobiyolojik.
Fiziksel sağlık riskleri
Umut verici kısım: Bu faktörlerin çoğu davranışsal ve müdahaleye açık. Egzersiz, beslenme, ilaç uyumu ve geleceğe dönük planlama işe yarıyor.
"DEHB senin suçun değil, ama senin sorumluluğun." (Russell Ramsay)
Tedavi: ne işe yarıyor?
Kanıta dayalı iki ana yaklaşım var:
İlaç. Genellikle uyarıcılar. Meta-analizler yetişkinlerde amfetamin temelli ilaçları başlangıç için uygun gösteriyor. Uyarıcıya yanıt vermeyenler için uyarıcı olmayan seçenekler de var.
Psikoterapi. Yetişkin DEHB için Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT). İlaç temel belirtilere (dikkat, huzursuzluk), BDT ise başa çıkma ve yürütici işlev becerilerine yönelir. İkisi birlikte genellikle en iyi sonucu veriyor.
Ramsay'in en çarpıcı tespiti: DEHB bir bilgi sorunu değil, bir performans sorunudur. Kişi ne yapması gerektiğini bilir ama uygulamakta zorlanır. Bu yüzden terapide seanslar arası destek (kısa aramalar, ödev takibi, daha sık seans) önemli. Daha az araştırılan seçenekler arasında farkındalık temelli gruplar ve DEHB koçluğu var.
Sosyal medya ve kendi kendine tanı
Ohio State Üniversitesi anketine göre ABD'li yetişkinlerin %25'i tanı almamış DEHB'si olabileceğini düşünüyor. Ramsay bunu hem artan farkındalığa hem de DEHB belirtilerinin herkese tanıdık gelmesine bağlıyor: bu özellikler bir sürekliliktedir. Ona göre bu kişilerin bir kısmı eşik altı düzeyde, ama yine de zorlanıyor.
Kendi kendine tarama faydalı bir ilk adım olabilir, yeter ki profesyonel bir değerlendirmeyle devam etsin. İyi bir değerlendirme depresyon, kaygı, travma, OKB ve madde kullanımı gibi alternatifleri de eler. WHO'nun 6 maddelik Yetişkin DEHB Öz Bildirim Ölçeği (ASRS) ücretsiz bir tarama aracıdır.
Klinisyenler için kısa notlar
Dikkat sorunu spesifik değil: ayırıcı tanı (duygudurum, kaygı, madde, travma) şart.
Duygu düzenleme güçlüğü ve öfke eşiğinin düşüklüğü sık gözden kaçıyor.
Kaygı ve depresyon eşlik etmesi yaygın. "Bende neyin eksik?" türünden olumsuz öz inançlar geç tanılanlarda sık.
Terapistin DEHB'yi anlaması fark yaratıyor: Bir Birleşik Krallık'ta yapılan bir çalışmada katılımcıların çoğu BDT terapistlerinin DEHB'yi anlamadığını düşünmüş.
Kaynak
APA, Speaking of Psychology, Bölüm 321: Why are more adults being diagnosed with ADHD? With Russell Ramsay, PhD. Bu yazı, podcast içeriğinin Türkçe özetidir, resmi bir çeviri değildir.